സമകാലിക ഇന്ത്യയില് ദേശീയത, പൗരത്വം, മതേതരത്വം, ഭരണഘടന, ന്യൂനപക്ഷാവകാശങ്ങള്, ചരിത്രസ്മൃതി എന്നീ വിഷയങ്ങളെ ആസ്പദമാക്കിയുള്ള സംവാദങ്ങള് അത്യന്തം സങ്കീര്ണവും വിവാദപരവുമായ ഒരു ഘട്ടത്തിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്.
ഇത്തരമൊരു സാഹചര്യത്തില് ചരിത്രത്തെ രേഖകള്, ഗവേഷണങ്ങള്, വിമര്ശനാത്മക ചരിത്രവിജ്ഞാനരീതികള് എന്നിവയുടെ വെളിച്ചത്തില് പുനര്വായിക്കേണ്ടത് ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിന്റെ ബൗദ്ധിക ഉത്തരവാദിത്തമാണ്. ഈ ഉത്തരവാദിത്തം ഗൗരവത്തോടെ നിര്വഹിക്കുന്ന ശ്രദ്ധേയമായ പഠനമാണ് ഡോ. എം. പി. മുജീബുറഹ്മാന്റെ ദേശഭാവനയും ഇന്ത്യന് മുസ്ലിങ്ങളും എന്ന ഗ്രന്ഥം.
ഡോ. എം. പി. മുജീബുറഹ്മാന്
ഈ കൃതിയെ ഒരു ചരിത്രപുസ്തകം എന്നതിനപ്പുറം ദേശീയതയുടെ സൈദ്ധാന്തിക പുനര്വായനയായി സമീപിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ദേശീയതയെ കേവലം വികാരപരമായ ദേശസ്നേഹമായി നിര്വചിക്കാതെ, അധികാരം, സ്മൃതി, ചരിത്രം, പൗരത്വം, മതം, ജനാധിപത്യം എന്നീ പരസ്പരബന്ധിത ഘടകങ്ങളുടെ സങ്കീര്ണമായ സംയോജനമായാണ് ഗ്രന്ഥകാരന് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്.
ബെനഡിക്റ്റ് ആന്റ്റേഴ്സണ് ദേശീയതയെ ഭാവനാസമൂഹം (Imagined Community) എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. ദേശീയത പ്രകൃത്യാ നിലനില്ക്കുന്ന ഒരു യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ലെന്നും മറിച്ച് സാമൂഹികമായി നിര്മ്മിക്കപ്പെട്ട ഒരു സങ്കല്പമാണെന്നും അദ്ദേഹം വാദിക്കുന്നു.
ബെനഡിക്റ്റ് ആന്റ്റേഴ്സണ്
അത്തരമൊരു സങ്കല്പത്തിന്റെ നിര്മാണത്തില് ചരിത്രവും വിദ്യാഭ്യാസവും മാധ്യമങ്ങളും രാഷ്ട്രീയാധികാരവും നിര്ണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു. മുജീബുറഹ്മാന്റെ ഗ്രന്ഥം ഈ സൈദ്ധാന്തിക അടിത്തറയെ ഇന്ത്യന് അനുഭവവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
ആരാണ് നമ്മുടെ ചരിത്ര രചയിതാക്കള്? ആ ചരിത്രത്തില് ആരുടെയൊക്കെ സംഭാവനകളാണ് ഉള്പ്പെടുത്തപ്പെടുന്നത്? ആരുടെയൊക്കെ ഓര്മകളാണ് ബോധപൂര്വം വിസ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്? ഈ ചോദ്യങ്ങളാണ് ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ ആന്തരിക ഘടനയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്.
ദേശീയത എന്നത് ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ അതിര്ത്തിയല്ല; ചരിത്രപരമായ പങ്കാളിത്തത്തിന്റെ അവകാശമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ദേശീയതയെ ഒരു മതത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക സ്വത്തായി ചുരുക്കുന്ന എല്ലാ ശ്രമങ്ങളെയും ഗ്രന്ഥം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഈ ചോദ്യം ചരിത്രപരമായും ഭരണഘടനാപരമായും രാഷ്ട്രീയപരമായും പ്രസക്തമാണ്.
ദേശഭാവനയും ഇന്ത്യന് മുസ്ലിങ്ങളും: പുസ്തകത്തിന്റെ പുറംചട്ട
ഇന്ത്യന് ദേശീയതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചര്ച്ചകളില് ഏറെക്കാലമായി നിലനില്ക്കുന്ന ഒരു പ്രധാന പ്രശ്നം, ദേശീയപ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ചരിത്രം ഭൂരിപക്ഷകേന്ദ്രിതമായ ഒരു ആഖ്യാനമായി മാറിപ്പോകുന്നു എന്നതാണ്. ഈ പശ്ചാത്തലത്തില് ദേശഭാവനയും ഇന്ത്യന് മുസ്ലിങ്ങളും എന്ന ഈ ഗ്രന്ഥം നിര്വഹിക്കുന്നത് ചരിത്രത്തിലെ ”നിശ്ശബ്ദ മേഖലകളുടെ” വീണ്ടെടുപ്പാണ്.
ഇത് സബാള്ട്ടണ് ചരിത്രവിജ്ഞാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനപ്രമേയങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടുനില്ക്കുന്ന കാര്യം കൂടിയാണ്. ചരിത്രത്തില് അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളുടെ ശബ്ദങ്ങള് മാത്രമല്ല, അരികുകളിലെ അനുഭവങ്ങളും കേള്ക്കപ്പെടണമെന്ന് ഈ പഠനം ആവശ്യപ്പെടുന്നു.
ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ മറ്റൊരു സവിശേഷത അതിന്റെ ഭരണഘടനാപരമായ ദേശീയത (Constitutional Nationalism) എന്ന ആശയത്തോടുള്ള പ്രതിബദ്ധതയാണ്. രാഷ്ട്രം മതത്താല് നിര്വചിക്കപ്പെടുന്നതല്ല; മറിച്ച് ഭരണഘടന ഉറപ്പുനല്കുന്ന തുല്യപൗരത്വം, നിയമവാഴ്ച, മതസ്വാതന്ത്ര്യം, ജനാധിപത്യപങ്കാളിത്തം എന്നിവയാലാണ് നിര്വചിക്കപ്പെടുന്നത് എന്ന നിലപാട് പുസ്തകത്തിലുടനീളം കാണാം. ദേശീയതയെ ഭരണഘടനയുടെ മൂല്യങ്ങളിലൂടെ പുനര്വായിക്കുന്ന ഈ സമീപനം ഇന്ത്യന് രാഷ്ട്രീയചിന്തയിലെ സുപ്രധാന ധാരകളിലൊന്നാണ്.
ചരിത്രകാരനായ മുഷീറുല് ഹസന് മുസ്ലിം ദേശീയതയെയും ഇന്ത്യന് ദേശീയതയെയും തമ്മില് ഭനിര്ബന്ധമായ വൈരുധ്യമായിഭഅവതരിപ്പിക്കുന്ന ചരിത്രരചനകളെ വിമര്ശിച്ചിട്ടുണ്ട്.
മുഷീറുല് ഹസന്
ഇന്ത്യന് മുസ്ലിം സമൂഹം രാഷ്ട്രീയമായി ബഹുസ്വരമായിരുന്നുവെന്നും ദേശീയപ്രസ്ഥാനത്തില് അവര് വഹിച്ച പങ്ക് വിഭജനത്തിന്റെ ചരിത്രം മാത്രം ഉപയോഗിച്ച് വിലയിരുത്താനാവില്ലെന്നും അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. മുജീബുറഹ്മാന്റെ ഗ്രന്ഥം ഈ വിമര്ശനപരമ്പരയുടെ മലയാളത്തിലെ ശക്തമായ തുടര്ച്ചയാണ്.
ദേശീയതയുടെ പേരില് നടക്കുന്ന ചരിത്രത്തിന്റെ ഏകീകരണത്തെയും സ്മരണയുടെ രാഷ്ട്രീയത്തെയും ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ബൗദ്ധിക ധൈര്യമാണ് ഈ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി.
ദേശഭാവനയും ഇന്ത്യന് മുസ്ലിങ്ങളും ഒരു പ്രത്യേക സമുദായത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ മാത്രം പ്രതിരോധിക്കുന്ന പുസ്തകമല്ല; ഇന്ത്യന് ദേശീയതയുടെ ബഹുസ്വര ആത്മാവിനെ വീണ്ടെടുക്കാനുള്ള ചരിത്രപരമായ എളിയ ശ്രമമാണ്.
അത് ചരിത്രത്തെ ഭൂതകാലത്തിന്റെ രേഖയായി മാത്രം കാണുന്നില്ല; ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഉത്തരവാദിത്തപരമായ സംവാദമായി വികസിപ്പിക്കുന്നു.
ചരിത്ര-രാഷ്ട്രീയ രചനകളില്, ദേശീയത, മുസ്ലിം രാഷ്ട്രീയം, ഭരണഘടന, മതേതരത്വം എന്നിവയെ പരസ്പരബന്ധിതമായി വിശകലനം ചെയ്യുന്ന അപൂര്വ ഗ്രന്ഥങ്ങളിലൊന്നായി ഡോ. എം. പി. മുജീബുറഹ്മാന്റെ ഈ കൃതി വിലയിരുത്തപ്പെടേണ്ടതാണ്.
അത് അന്തിമ ഉത്തരങ്ങള് നല്കുന്നില്ല; പകരം, ഇന്ത്യന് ദേശീയതയെക്കുറിച്ച് കൂടുതല് ആഴത്തില് ചിന്തിക്കാന് നിര്ബന്ധിതരാക്കുന്ന അടിസ്ഥാനചോദ്യങ്ങള് ഉയര്ത്തുന്നു. അതുതന്നെയാണ് ഈ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ ശാശ്വതമായബൗദ്ധിക മൂല്യം.
Content highlight: Azeez Tharuvana writes about the book Desabhavanayum Indian Muslimkalum