ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ഇരുണ്ട അധ്യായങ്ങളിലൊന്നാണ് 1975-77 കാലത്തെ അടിയന്തരാവസ്ഥ. രാഷ്ട്രീയ എതിരാളികളെയും വിമത ശബ്ദങ്ങളെയും മാത്രമല്ല, അധികാരത്തോട് വിയോജിച്ച കലാകാരന്മാരെയും സാമൂഹിക പ്രവർത്തകരെയും വരെ ഭരണകൂടം ലക്ഷ്യമിട്ട കാലം. ആ കാലത്തിന്റെ ക്രൂരത സ്വന്തം ജീവിതത്തിലൂടെ അനുഭവിക്കുകയും ഒടുവിൽ അതിന്റെ ഇരയായി മാറുകയും ചെയ്ത കലാകാരിയായിരുന്നു സ്നേഹലതാ റെഡ്ഡി. അഭിനേത്രി, നർത്തകി, എഴുത്തുകാരി, നാടകപ്രവർത്തക, സാമൂഹിക പ്രവർത്തക എന്നീ നിലകളിൽ ശ്രദ്ധേയയായിരുന്ന അവർ, അടിയന്തരാവസ്ഥക്കാലത്തെ ജയിൽപീഡനങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഇന്നും ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.

ജനനം: കോളനി വിരുദ്ധ ബോധത്തിൽ വളർന്ന ബാല്യം

1932-ൽ ആന്ധ്രാപ്രദേശിലെ ഒരു ക്രിസ്ത്യൻ കുടുംബത്തിലാണ് സ്നേഹലതാ റെഡ്ഡി ജനിച്ചത്. ബ്രിട്ടീഷ് കോളനി ഭരണത്തോടുള്ള ശക്തമായ എതിർപ്പും സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷവും അവരുടെ ചെറുപ്പകാലത്തെ സ്വാധീനിച്ചു. കോളേജ് പഠനകാലത്തുതന്നെ കോളനി ഭരണത്തോടുള്ള പ്രതിഷേധത്തിന്റെ ഭാഗമായി തന്റെ ക്രിസ്ത്യൻ പേര് ഉപേക്ഷിച്ച് ഇന്ത്യൻ പേര് സ്വീകരിച്ചതായാണ് ജീവചരിത്ര രേഖകൾ പറയുന്നത്. ഇന്ത്യൻ വസ്ത്രധാരണം സ്വീകരിച്ചും ദേശീയബോധം പ്രകടിപ്പിച്ചും അവർ തന്റെ രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക നിലപാട് വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു.

നൃത്തത്തോടും കലയോടും ചെറുപ്പം മുതലേ വലിയ താൽപര്യമുണ്ടായിരുന്ന സ്നേഹലത പിന്നീട് ഭരതനാട്യം അഭ്യസിക്കുകയും നർത്തകിയായി ശ്രദ്ധ നേടുകയും ചെയ്തു. കല അവരുടെ ജീവിതത്തിൽ വിനോദം മാത്രമായിരുന്നില്ല; സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ചോദ്യങ്ങളോട് പ്രതികരിക്കാനുള്ള ഒരു മാധ്യമം കൂടിയായിരുന്നു.

പിന്നീട് കവിയും എഴുത്തുകാരനും ചലച്ചിത്ര സംവിധായകനുമായ പട്ടാഭിരാമ റെഡ്ഡിയെ വിവാഹം കഴിച്ചു. സാമൂഹിക വിഷയങ്ങളിൽ സജീവമായി ഇടപെട്ടിരുന്ന ഈ ദമ്പതികൾ കലയും സാമൂഹിക പ്രതിബദ്ധതയും ഒരുമിച്ച് മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോയി. 1960-കളിൽ അവർ ചേർന്ന് ‘മദ്രാസ് പ്ലേയേഴ്സ്’ എന്ന നാടകസംഘത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിലും പങ്കാളികളായി.

പങ്കാളി പട്ടാഭിരാമ റെഡ്ഡിയ്ക്കൊപ്പം സ്നേഹലത

സിനിമയും നാടകവും: ‘സംസ്കാര’യിലെ ചന്ദ്രി

നാടകവേദിയിലും സ്നേഹലത സജീവമായിരുന്നു. വിവിധ നാടകങ്ങളിൽ അഭിനയിക്കുകയും ചില നാടകങ്ങളുടെ സംവിധാനത്തിലും നിർമ്മാണത്തിലും പങ്കാളിയാകുകയും ചെയ്തു.‘മദ്രാസ് പ്ലേയേഴ്സ്’ എന്ന തന്റെ നാടക സംഘം ഏറെ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു.

എന്നാൽ സ്നേഹലതയെ ദേശീയതലത്തിൽ ശ്രദ്ധേയയാക്കിയ പ്രധാന കൃതി 1970-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ കന്നഡ ചിത്രം സംസ്കാരയായിരുന്നു. യു. ആർ. അനന്തമൂർത്തിയുടെ അതേ പേരിലുള്ള നോവലിനെ ആസ്പദമാക്കി പട്ടാഭിരാമ റെഡ്ഡി സംവിധാനം ചെയ്ത ചിത്രത്തിൽ സ്നേഹലത ‘ചന്ദ്രി’ എന്ന കഥാപാത്രത്തെ അവതരിപ്പിച്ചു. സാമൂഹിക-ജാതീയ യാഥാർഥ്യങ്ങളെ ശക്തമായി ചോദ്യം ചെയ്ത ചിത്രം കന്നഡയിലെ സമാന്തര സിനിമാ പ്രസ്ഥാനത്തിലെ നിർണായക കൃതിയായി മാറി. മികച്ച ഫീച്ചർ ഫിലിമിനുള്ള ദേശീയ ചലച്ചിത്ര പുരസ്കാരവും സംസ്കാര സ്വന്തമാക്കി.

സിനിമയ്ക്കപ്പുറം സാമൂഹിക പ്രവർത്തനത്തിലും സ്നേഹലത സജീവമായിരുന്നു. ഭർത്താവ് പട്ടാഭിയോടൊപ്പം സോഷ്യലിസ്റ്റ് നേതാവ് രാം മനോഹർ ലോഹ്യയുടെ ആശയങ്ങളിൽ അവർ ആകൃഷ്ടരായിരുന്നു. പിന്നീട് ജോർജ് ഫെർണാണ്ടസ് ഉൾപ്പെടെയുള്ള സോഷ്യലിസ്റ്റ് നേതാക്കളുമായി അടുത്ത ബന്ധവും അവർ പുലർത്തി. ജനാധിപത്യവും സാമൂഹികനീതിയും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും സംബന്ധിച്ച അവരുടെ നിലപാടുകൾ കൂടുതൽ ശക്തമായത് ഈ കാലഘട്ടത്തിലായിരുന്നു.

അടിയന്തരാവസ്ഥ: ഒരു കലാകാരി ഭരണകൂടത്തിന്റെ നോട്ടപ്പുള്ളിയാകുന്നു

1975 ജൂൺ 25-ന് പ്രധാനമന്ത്രി ഇന്ദിരാ ഗാന്ധിയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള കേന്ദ്രസർക്കാർ രാജ്യത്ത് അടിയന്തരാവസ്ഥ പ്രഖ്യാപിച്ചു. പൗരാവകാശങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുകയും മാധ്യമങ്ങൾക്ക് സെൻസർഷിപ്പ് ഏർപ്പെടുത്തുകയും പ്രതിപക്ഷ നേതാക്കളും പ്രവർത്തകരും വ്യാപകമായി അറസ്റ്റിലാകുകയും ചെയ്തു. ഈ കാലത്ത് അധികാരത്തോട് വിയോജിച്ച അനേകം പേരെ വിചാരണയില്ലാതെ തടവിലാക്കി.

ജോർജ് ഫെർണാണ്ടസിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള അടിയന്തരാവസ്ഥാ വിരുദ്ധ പ്രവർത്തനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ് പിന്നീട് ‘ബറോഡ ഡയനാമൈറ്റ് കേസ്’ എന്നറിയപ്പെട്ട കേസ് രൂപപ്പെടുന്നത്. സർക്കാർ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും റെയിൽവേ പാതകൾക്കും നേരെ സ്ഫോടനം നടത്താൻ ഡയനാമൈറ്റ് ഉപയോഗിച്ചുവെന്നായിരുന്നു കേസിലെ പ്രധാന ആരോപണം. ഫെർണാണ്ടസിനെയും അദ്ദേഹവുമായി ബന്ധമുള്ള നിരവധി പേരെയും അറസ്റ്റ് ചെയ്തു.

സ്നേഹലതയും ഭർത്താവ് പട്ടാഭിരാമ റെഡ്ഡിയും അടിയന്തരാവസ്ഥാ വിരുദ്ധ നിലപാടെടുത്തവരായിരുന്നു. ജോർജ് ഫെർണാണ്ടസുമായുള്ള അടുത്ത ബന്ധവും ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലമായി. 1976 മേയ് മാസത്തിൽ സ്നേഹലതയെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു. പിന്നീട് ബറോഡ ഡയനാമൈറ്റ് കേസുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവരിൽ ഒരാളായി അവരെ കണക്കാക്കിയെങ്കിലും, കേസിന്റെ അന്തിമ കുറ്റപത്രത്തിൽ അവരുടെ പേര് ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നില്ലെന്ന് രേഖകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും അവർ മാസങ്ങളോളം തടവിൽ തുടർന്നു. മിസ്സ നിയമപ്രകാരം ആണ് പൊലീസ് ഇവരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്യുന്നത്.

ബെംഗളൂരു സെൻട്രൽ ജയിലിലെ എട്ട് മാസം

ബെംഗളൂരു സെൻട്രൽ ജയിലിലായിരുന്നു സ്നേഹലതയുടെ തടങ്കൽ. വിചാരണയോ സാധാരണ നിയമപരമായ സംരക്ഷണമോ ലഭിക്കാതെ അവർ മാസങ്ങളോളം തടവിൽ കഴിഞ്ഞു. അടിയന്തരാവസ്ഥക്കാലത്തെ അവരുടെ ജയിൽജീവിതം പിന്നീട് അവരുടെ മകളും മനുഷ്യാവകാശ പ്രവർത്തകയുമായ നന്ദന റെഡ്ഡിയുടെ ഓർമകളിലൂടെയും സ്നേഹലതയുടെ സ്വന്തം ജയിൽ ഡയറിയിലൂടെയും കൂടുതൽ പുറത്തുവന്നു.

കുട്ടിക്കാലം മുതൽ തന്നെ ആസ്ത്മ ബാധിച്ചിരുന്ന സ്നേഹലതയ്ക്ക് ജയിലിൽ ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ രൂക്ഷമായി. ജയിൽ സാഹചര്യങ്ങളും മാനസിക സമ്മർദവും അവരുടെ ആരോഗ്യത്തെ കൂടുതൽ വഷളാക്കി. ജയിലിൽ കഴിയുമ്പോൾ അവർ നേരിട്ട അപമാനങ്ങളും പീഡനങ്ങളും സംബന്ധിച്ച വിവരണങ്ങൾ പിന്നീട് പുറത്തുവന്നു.ജയിലിലെ മുഴുവൻ ആളുകളുടെയും മുന്നിൽ വെച്ച് അവരുടെ തുണി മുഴുവൻ ഊരി അപമാനിച്ചു. അവരുടെ ജയിൽ ഡയറി ആ കാലത്തെ മനുഷ്യാവകാശ ലംഘനങ്ങളുടെ പ്രധാന രേഖകളിലൊന്നായി മാറി.

എന്നാൽ ശരീരം തളർന്നപ്പോഴും അവരുടെ കലാകാരിയുടെ മനസ്സ് തളർന്നില്ല. സഹതടവുകാരുടെ മാനസിക ഉല്ലാസത്തിനായി പാട്ടും നൃത്തവും മറ്റ് സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തനങ്ങളും സംഘടിപ്പിക്കാൻ അവർ ശ്രമിച്ചു. തടവറയ്ക്കുള്ളിലും മനുഷ്യന്റെ ആത്മാഭിമാനവും സ്വാതന്ത്ര്യബോധവും സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ശ്രമമായിരുന്നു അത്.

സ്നേഹലതയുടെ ജയിൽ അനുഭവങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള രേഖകൾ പിന്നീട് വലിയ ചർച്ചകൾക്ക് വഴിവച്ചു. അടിയന്തരാവസ്ഥയുടെ പേരിൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ നിയമപരമായ അവകാശങ്ങൾ എത്രത്തോളം നിഷേധിക്കപ്പെട്ടുവെന്നതിന്റെ ഉദാഹരണമായി അവരുടെ ജീവിതം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കപ്പെട്ടു. അവരുടെ മകൾ നന്ദനയുടെ ഓർമക്കുറിപ്പുകൾ പ്രകാരം, കോടതിയിൽ വിചാരണ ചെയ്യപ്പെടാനുള്ള സാധാരണ അവകാശം പോലും ലഭിക്കാതെയാണ് അവർ ബെംഗളൂരു സെൻട്രൽ ജയിലിൽ കഴിഞ്ഞത്.

ജയിൽ മോചനം: ശരീരം തകർന്നപ്പോൾ

ദീർഘകാലത്തെ തടങ്കലും ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങളും സ്നേഹലതയുടെ ശരീരത്തെ ഗുരുതരമായി ബാധിച്ചു. എട്ട് മാസത്തോളം നീണ്ട ജയിൽവാസത്തിനുശേഷം ആരോഗ്യനില മോശമായതിനെ തുടർന്ന് അവർക്ക് പരോൾ ലഭിച്ചു.

ജയിൽവാസത്തിൽ രൂക്ഷമായ ആസ്ത്മയും ശ്വാസകോശ സംബന്ധമായ അസുഖങ്ങളും അവരെ വിട്ടൊഴിഞ്ഞില്ല. ശരീരത്തിന് നേരിട്ട ആഘാതങ്ങളിൽ നിന്ന് അവർക്ക് മോചനം നേടാനായില്ല. അടിയന്തരാവസ്ഥ അവസാനിക്കുന്നതിന് മുമ്പുതന്നെ അവർ ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനത്തിലേക്ക് നീങ്ങുകയായിരുന്നു.

മരണം: 44-ാം വയസ്സിൽ അവസാനിച്ച ജീവിതം

1977 ജനുവരി 20-ന് സ്നേഹലതാ റെഡ്ഡി അന്തരിച്ചു. അന്ന് അവർക്ക് 44 വയസ്സായിരുന്നു. പരോൾ ലഭിച്ച് ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിലായിരുന്നു മരണം. ദീർഘകാല ജയിൽവാസത്തിനിടെ വഷളായ ആസ്ത്മയും ശ്വാസകോശ സംബന്ധമായ അണുബാധയും അവരുടെ മരണത്തിന് കാരണമായി.

അവരുടെ മരണം സാങ്കേതികമായി ജയിലിനുള്ളിൽ സംഭവിച്ചതല്ലെങ്കിലും, അടിയന്തരാവസ്ഥക്കാലത്തെ തടങ്കലും അതിനിടെ അനുഭവിച്ച ദുരിതങ്ങളും ആരോഗ്യനില തകർന്നതും മരണവുമായി അടുത്ത ബന്ധമുള്ള സംഭവങ്ങളായിരുന്നു. അക്കാലത്തെ അവരുടെ ജീവിതവും മരണവും അടിയന്തരാവസ്ഥയുടെ മനുഷ്യാവകാശപരമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളുടെ പ്രതീകമായി പിന്നീട് വിലയിരുത്തപ്പെട്ടു.

ഓർമിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ധീരവനിത

സ്നേഹലതാ റെഡ്ഡിയുടെ ജീവിതം ഒരു അഭിനേത്രിയുടെ കഥ മാത്രമല്ല. കലയും രാഷ്ട്രീയ ബോധവും മനുഷ്യാവകാശങ്ങളോടുള്ള പ്രതിബദ്ധതയും ഒരുമിച്ചുചേർന്ന ജീവിതമായിരുന്നു അത്. നാടകവേദിയിലും സിനിമയിലും തന്റെ കഴിവ് തെളിയിച്ച അവർ, അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യേണ്ടി വന്നപ്പോൾ സ്വന്തം സുരക്ഷയെക്കാൾ ജനാധിപത്യ മൂല്യങ്ങൾക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകി.

1977 ജനുവരി 20-ന് സ്നേഹലതാ റെഡ്ഡിയുടെ ജീവിതം അവസാനിച്ചു. എന്നാൽ അടിയന്തരാവസ്ഥയുടെ ഇരുണ്ട കാലത്ത് അധികാരത്തോട് വഴങ്ങാതെ നിന്ന ഒരു കലാകാരിയുടെ ഓർമ അവിടെ അവസാനിച്ചില്ല. ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യ ചരിത്രത്തിലെ ആ കറുത്ത അധ്യായത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്ന പേരായി സ്നേഹലതാ റെഡ്ഡി ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നു.

കലാകാരിയെന്ന നിലയിലും സാമൂഹിക പ്രവർത്തകയെന്ന നിലയിലും, അതിലുപരി സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനും മനുഷ്യാഭിമാനത്തിനും വേണ്ടി വിലകൊടുത്ത ധീരയായ സ്ത്രീയെന്ന നിലയിലും അവർ ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു.

Content Highlight:The Actress Whose Life Was Taken by the Emergency: The Life and Struggle of Snehalatha Reddy.